छन्दको मूल ग्रन्थ छन्दःसूत्रम् (छन्दशास्त्र) हो | आचार्य पिंगल मुनिले अनुमानित ई.पु.४०० - ई.पु. २०० मा यसको रचना गरेका हुन्। त्यस पछि पनि छन्दको बिषयमा थुप्रै किताबहरु लेखिए पनि पिंगलकै नामबाट छन्दलाई पिंगल छन्द पनि भन्ने गरिन्छ।
नेपाली साहित्यमा छन्दको प्रयोग निकै पहिले देखि प्रयोग भएको हो । शार्दूलविक्रीडित छन्दमा रहेको "एक् दिन् नारद सत्यलोक् पुगि गया, लोक्को गरूँ हित् भनी" भन्ने आदिकविबाट लिखित रामायणमा भएको श्लोक नेपाली जनजिब्रोमा पहिले देखि नै बसेको हो।
छन्द दुई प्रकारका हुन्छन: वर्णिक र मात्रिक। मात्रिक छन्दले प्रत्येक लाईनमा हुने मात्राको कुल संख्यामा ध्यान दिन्छ। वर्णिक छन्दले मात्राको संख्याको साथ साथै कुन क्रममा ह्रश्व वा दिर्घ लेख्ने त्यो पनि ध्यान दिन्छ । नेपाली साहित्यमा वर्णिक छन्दको बढी प्रयोग भएको देखिन्छ।
सामान्यतया तिन वटा बर्ण मिलेर गण बन्छ । गण/बर्णहरु जोडेर बर्णिक छन्द बन्छ ।
यमाताराजभानसलगा
यगण - यमाता 122
मगण - मातारा 222
तगण - ताराज 221
रगण - राजभा 212
जगण - जभान 121
भगण - भानस 211
नगण - नसल 111
सगण - सलगा 112
मात्रा कसरि गणना गर्ने ?
ह्रश्व, लघु 1,।:अ, उ, इ, ऋ, कँ (चन्द्रबिन्दु), कृ
11 कर कृप
111 प्रकृति
112 गँगटा
दीर्घ, गुरु, 2, ऽ: आ ऊ ई - ए, ऐ, ओ, औ, अं (अनुसार, शीरबिन्दु ), अः (विसर्ग)
2 तै जी गी ले का ए रा कं
22 रोऍं मात्रा आफैँ आधी भन्दा प्रात: कक्षा पत्नी कन्या
21 कंश रक्ष दु:ख
(1) क्या - आधि क को हिसाब हुदैन, या गुरु (2) हो
(2) बन्द = ब (२), द (१)
(3) क्र / कर्म / हलन्त
21 - बक्र, कर्म
221 - राजन्
121 - प्रसाद
(4) संयुक्त व्यंजन (श्र क्ष त्र ज्ञ)
21 - कक्ष
(5) मत्स्य = म (१) त्स् (१) य (१)
* छन्दमा पाउ (चार लाईनको ) अन्तिम अक्षर ह्रश्व भएपनि दिर्घ मान्न सकिन्छ |
*रहरको मात्रा गणना गर्दा र-ह-र छुट्टा छुट्टै १११ गणना गरिन्छ। छन्द मा “र” लाई आधि अक्षरको रुपमा गणना गर्ने हो भने हलन्त दिनु पर्छ।
* शार्दूलविक्रीडित छन्द (१९ वर्ण, १२ र १९मा यति): ऽऽऽ, ।।ऽ, ।ऽ।, ।।ऽ, / ऽऽ।, ऽऽ।,ऽ
एक् दिन् नारद सत्यलोक् पुगि गया लोक्को गरूँ हित् भनी ।
ब्रह्मा ताहिं थिया पर्या चरणमा खूसी गराया पनी ।।
क्या सोध्छौ तिमि सोध भन्छु म भनी मर्जी भयेथ्यो जसै ।
ब्रह्माको करुणा बुझेर ऋषिले बिन्ती गर्या यो तसै ।।1।।
* अनुष्टुप छन्द (हरेक पदमा ८ वर्ण, हरेक लाईनमा १६ वर्ण): यो संस्कृत साहित्यमा सबभन्दा बढी प्रयोग भएको छन्द हो। रामायण, महाभारत, गीता, आदीको अधिकांश श्लोक यस छन्दमा लेखिएको छ। यसमा हरेको पदको पाँचौँ, छैठौँ, र सातौँ शब्दमा लघु गुरुको नियम लाग्छ। अरु स्वतन्त्र छन्।
(श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं, सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।)
हरेक पदको छैठौं अक्षर गुरु र पाँचौं अक्षर लघु, दोश्रो र चौथो पदमा सातौँ अक्षर लघु + पहिलो र तेश्रो पदमा सातौँ अक्षर गुरु
xxxx ISSx / xxxx ISIx
xxxx ISSx / xxxx ISIx
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे / समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव / किमकुर्वत सञ्जय ।
धृतराष्ट्र (२०७३) - घनश्याम कँडेल
न देख्छु दिन हाँसेको रोएको न त रात नै
न देख्छु विरही सन्ध्या न प्रफुल्ल प्रभात नै ।
न रङहरू छुट्टिन्छन् छुट्टिन्छन् न त आकृति
मेरो यो दृष्टिमा हुन्छ सबैको नै उही स्थिति ।
* उपेन्द्रवज्रा छन्द (११ वर्ण): ज त ज. गुरू गुरू: 121,221,121,22
* इन्द्रवज्रा छन्द (११ वर्ण): ऽऽ।,ऽऽ।,।ऽ।,ऽऽ
* उपजाति छन्द (११ वर्ण): उपेन्द्रवज्रा छन्द र इन्द्रवज्रा छन्दको मिश्रण भएमा त्यसलाई उपजाति छन्द भनिन्छ।
221, 221, 121,22 + 121, 221, 121, 22
* स्वागता छन्द (११ वर्ण): 212,111,211, 22
जाग जाग अब जाग न जाग
लाग उन्नतिबिषे अब लाग
घाेर नीद अब ता परित्याग
भाे भयाे अति सुत्याै अब जाग ।
-धरणीधर काेइराला
* शालिनी छन्द (११ वर्ण): ऽऽऽ,ऽऽ।,ऽऽ।,ऽऽ
* भुजंगप्रयात छन्द (१२ बर्ण): चार ओटा यगण मिलेर यो छन्द बन्छ । 122,122,122,122
* स्रग्विणी छन्द (१२ वर्ण): चार वटा रगण मिलेर यो छन्द बन्छ। 212,212,212,212
* तोटक छन्द (१२ वर्ण) 112,112,112,112
* द्रुतविलम्बित छन्द (१२ वर्ण) 111,211,211,212
* वंशस्थ छन्द (१२ वर्ण) 121, 221, 121, 212
* ललिता छन्द (१२ वर्ण): २२१ २११ १२१ २१२
* मञ्जुभाषिणी छन्द (१३ वर्ण): ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
* वसन्ततिलका छन्द (१४ वर्ण): 221,211,121,121,22
* मालिनी छन्द (१५ वर्ण): 111,111,222,122,122
* चित्रवतीहरिणी छन्द (१५ वर्ण, ८ वर्णमा यति):
~~~
* विद्युन्माला छन्द (१६ वर्ण): 2222,2222 / 2222,2222
* माधवमालती छन्द (१६ वर्ण): 2122,2122 / 2122,2122
* पञ्चचामर छन्द (१६ वर्ण, ८ वर्णमा यति): 1212,1212 / 1212,1212
* मन्दाक्रान्ता छन्द (१७ वर्ण, चौथो, दशौँ र सत्रौँ अक्षरमा विश्राम): 222,211,111,221,221,22
* शिखरिणी छन्द (१७ वर्ण): 122,222,111,112,211,12
* पृथ्वी छन्द (१७ वर्ण, ८ र १७ अक्षरमा विश्राम): 121,112,121,112,122,12
* चित्रलेखा छन्द (१८ वर्ण): 222,211,111,122,122,122
* स्त्रग्धरा छन्द (२१ वर्ण, ७ र १७मा बिश्राम): 222,212,211,111,122
~ मात्रिक छन्द ~
* आर्या छन्द:
12 मात्रा - 18 मात्रा
12 मात्रा - 15 मात्रा
पुस्तकहरु:
*छन्दःसूत्रम् - पिंगल (BCE 3rd Century)
*सुवृत्ततिलक - क्षेमेन्द्र (AD 990-1070)